“Türkiye’de Elma Yetiştiriciliği Rehberi:
Çeşitler, Dikim, Budama, Gübreleme ve Verim”

ELMA YETİŞTİRİCİLİĞİ REHBERİ

İçindekiler

1.Elma-Nedir?

2.Türkiyede Yetiştiriciliği

3.Elma Çeşitleri

4.Türkiyede Elma Yetişme Bölgeleri

5.İklim ve Toprak İstekleri

6.Dikim Şekilleri ve Ekim

7.Sulama ve Budama

8.Gübreleme

9.Hasat Zamanları ve Şekilleri

10.Hastalık ve Zararlıları

11.Anaç Seçimi ve Önemi

12.Verim ve Üretim Potansiyeli

13.Meyve Seyreltme

14.Terbiye Sistemleri

15. Depolama ve Muhafaza

16.1 Dönüm Elma Bahçesi Kurulum Maliyeti ve Kazanç Potansiyeli

17.Sıkça Sorulan Sorular?

15.Kaynakça

1.Elma Nedir?

Elma (Malus domestica), gülgiller familyasından dünyanın en yaygın yetiştirilen meyve türlerinden biridir. Anavatanı Kuzey Anadolu, Güney Kafkaslar ve Orta Asya olan bu değerli meyve, Türkiye coğrafyasına binlerce yıldır ev sahipliği yapmaktadır.

Günümüzde Türkiye, dünya elma üretiminde Çin ve ABD’nin ardından üçüncü sırada yer almakta olup, ülkemizde 167 bin hektarın üzerinde alanda yıllık 4,6 milyon ton elma üretilmektedir.

İşte Türkiye’de yetiştirilen elma çeşitleri, yetişme bölgeleri ve yetiştiricilikle ilgili tüm detaylar. ➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

2.Türkiyede Elma Yetiştiriciliği

1. Türkiye’de Yetiştirilen Elma Çeşitleri
Türkiye’de yüzlerce elma çeşidi yetiştirilmekle birlikte, ticari anlamda öne çıkan başlıca çeşitler aşağıda sıralanmıştır.

3.Türkiyede Elma Çeşitleri

En Yaygın Ticari Çeşitler
Starking Delicious (Kırmızı Elma): Türkiye’de en fazla üretilen elma çeşididir. 2023 yılı verilerine göre 1 milyon 732 bin ton üretimle ilk sıradadır. Kışlık bir çeşit olup meyvesi irice, yuvarlak konik şekillidir. Koyu kırmızı renkli, tatlı ve sulu bir yapıya sahiptir.
Golden Delicious (Sarı Elma): Üretim miktarında ikinci sırada yer alır (1 milyon 115 bin ton). Sarı-yeşil kabuğuyla tanınan bu çeşit, tatlı ve aromatik lezzetiyle sofralık olarak tercih edilir. Kışlık bir çeşittir.
Fuji Cinsi Elma: Uzakdoğu kökenli olup Türkiye’de giderek yaygınlaşan bir çeşittir. Gevrek, sulu ve oldukça tatlı meyveleriyle bilinir. Soğuk hava depolarında uzun süre saklanabilir.
Gala Grubu: Royal Gala, Galaxy Gala, Mondial Gala, Ruby Gala gibi tipleri bulunur. Meyvesi sulu ve sert olup sarı zemin üzerine kırmızı renklidir. Kendine verimlidir ve Temmuz ortasından Ağustos sonuna kadar hasat edilebilir.
Granny Smith: Yeşil kabuğu ve ekşimsi tadıyla tanınan bu Avustralya kökenli çeşit, özellikle pastacılıkta tercih edilir. Tozlayıcı olarak da sıkça kullanılır.
Erkenci (Yazlık) Çeşitler
Jersey Mac: Meyvesi orta irilikte, yeşil zemin üzerine sıvama kırmızı renklidir. Marmara, Ege ve Akdeniz Bölgeleri’ne tavsiye edilir. Yazlık bir çeşit olduğu için depolamaya uygun değildir, hasat zamanı iyi ayarlanmalıdır.
Vista Bella: Çok erken mevsim elma çeşitleri arasında yer alır.
Summer Red: Ağaçları yüksek verimlidir. Meyvesi gevrek, sulu, mayhoş ve aromalıdır. Yazlık bir çeşit olup soğuk hava depolarında 2-3 hafta saklanabilir.
Williams Pride (Red Star): Yüksek kaliteli, albenisi yüksek bir çeşittir. Sarı-yeşil zemin üzerine koyu kırmızı renklidir, raf ömrü uzundur. Passa ve karaleke hastalığına dayanıklıdır.
Anna: Soğuklanma süresi kısa (200-250 saat) olduğu için güney sahili şeridi için önerilir.

Yeni ve Özel Çeşitler
Pink Lady (Crisp Pink): Son yıllarda üretimi artan yeni çeşitler arasındadır.
Jeromine: Yeni nesil çeşitlerden olup az miktarlarda üretilmektedir.
Scarlet Spur: Spur bir çeşit olduğu için tam bodur anaçlar üzerine aşılanmamalıdır. En önemli özelliği erkenden renklenmesidir.
Super Chief: Tercih edilen çeşitler arasında yer alır.

Yerli Çeşitler :Amasya Elması: Türkiye’nin geleneksel ve kültürel değeri yüksek yerli çeşididir.➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

4.Türkiyede Elma Yetişme Bölgeleri

Yetişme Bölgeleri
Türkiye’nin 81 ilinde elma yetiştiriciliği yapılabilmekle birlikte, toplam üretimin %84’ü yalnızca 10 ilde gerçekleştirilmektedir.

Başlıca Üretim İlleri
1. Isparta: Türkiye elma üretiminde lider konumdadır. 1 milyon 169 bin 945 ton üretimle ülke üretiminin %25,4’ünü karşılar. Göller Yöresi, Türkiye’nin en önemli elma üretim merkezidir.
2. Karaman: 713 bin 190 ton üretimle ikinci sıradadır.
3. Niğde: 581 bin 304 ton üretimle üçüncü sıradadır. 2016 yılı verilerine göre 234 bin dekar ile en fazla elma dikim alanına sahip ildir.
4. Antalya: 448 bin 022 ton.
5. Kayseri: 255 bin 871 ton.
6. Konya: 198 bin 483 ton.
7. Denizli: 176 bin 582 ton.

Bölgesel Dağılım : Elma yetiştiriciliği en çok Kuzey Anadolu’da, Karadeniz kıyısı ile İç Anadolu yaylaları arasındaki geçiş bölgelerinde ve güneyde Göller Yöresi’nde yapılır. Doğu Anadolu Bölgesi’nde Erzurum ve Kars gibi illerde de soğuk hava koşullarında kaliteli elma üretimi yapılmaktadır.

Elma, Ege Bölgesi’nde 500 metre, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin sıcak ve kurak yerlerinde ise 800 metreden daha yukarı rakımlarda yetiştirilmektedir. ➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

5.İklim ve Toprak İstekleri

İklim İstekleri
Elma, soğuk-ılıman iklim meyvesidir. Dünyada genellikle 30°-50° enlemler arasında yetişmektedir. Türkiye bu enlemler arasında yer aldığından elma yetiştiriciliği için gereken iklim koşullarına sahiptir.

Sıcaklık toleransı:
Kış dinlenmesi sırasında odun kısımları -35°C ile -40°C’ye dayanabilir
Açmış çiçekler -2.2°C ile -2.3°C’ye dayanır
Küçük meyveler -1.1°C ile -2.2°C’ye dayanabilir
Sıcaklık 40°C’nin üzerine çıktığında büyüme durur
Soğuklama ihtiyacı: Elma, kış dinlenmesine en fazla ihtiyaç duyan meyve türüdür. Çeşitlere bağlı olarak +7.2°C’nin altında 2300-3500 saat kalması gerekir. Yetersiz soğuklama durumunda çiçeklerin bir kısmı ölür, geriye kalanlar geç ve düzensiz açar.
Işık: Yüksek ışık yoğunluğu elmada renk oluşumunu sağlar.

Toprak İstekleri:Elma toprak özellikleri bakımından çok fazla seçici değildir.
Optimum toprak özellikleri:pH değeri: 6-6,5
Bünye: Geçirgen, tınlı, tınlı-kumlu ya da kumlu-tınlı topraklar
Organik madde: Yeterli humusa sahip olmalı
Drenaj: Alt toprak köklerin su içerisinde kalmayacağı şekilde iyi drene olmalı
Kireç: Normal miktarda olmalı

➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

6.Dikim Şekilleri ve Ekim Zamanları, Tozlayıcı Seçimi

Dikim Şekli ve Ekim Zamanı:
Elma fidanları için en uygun dikim zamanı sonbahar ve ilkbahardır. Ilıman iklimlerde Mart ve Nisan ayları uygunken, daha sıcak bölgelerde Kasım ayında dahi dikim yapılabilir. Kasım ile Mart ayları arasındaki dönemde dikim yapmak, fidanın köklerinin toprağa daha iyi tutunmasını sağlar. İlkbaharda dikilen ağaçlar sonbaharda dikilenlere göre daha hızlı meyve verir.

Dikim Şekilleri ve Aralıkları:
Kare, dikdörtgen, üçgen ve satranç dikim şekillerinden biri tercih edilerek çukur yerlerinin işaretlemesi yapılmalıdır. Dikim aralık ve mesafeleri, kullanılan anaç ve çeşide göre değişir. Dikimden sonraki yıl ağaçlar meyve vermeye başlayabilir.

Tozlayıcı Seçimi:
Elma ağaçlarının çoğu kendine verimli değildir, bu nedenle bahçede tozlayıcı çeşitler bulundurulmalıdır. Tozlayıcı olarak Golden Delicious, Granny Smith, Gala, Fuji ve Braeburn çeşitleri önerilebilir. Örneğin Jersey Mac için tozlayıcılar Granny Smith, Vista Bella ve Golden Delicious’tur.
➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

7.Sulama ve Budama

Sulama
Elma ağaçlarında damla sulama sistemi tercih edilmelidir. Sulama özellikle şu dönemlerde kritik öneme sahiptir: Çiçeklenme dönemi, Meyve tutumu dönemi.
Bu dönemlerde düzenli sulama yapılması verim ve kaliteyi doğrudan etkiler.

Budama: Budama, elma yetiştiriciliğinde verim ve kaliteyi etkileyen en önemli işlemlerden biridir. Doğru yapılan budama ağacın ömrünü uzatır, verim ve meyve kalitesini artırır.

Budamanın Amaçları:Ağaç formunu oluşturmak, Güneş ışığından maksimum fayda sağlamak, Kaliteli ve iri meyve elde etmek, Ağaçta denge ve dayanıklılığı artırmak, Hastalık ve zararlı oluşumunu azaltmak.

Budama Zamanları:
1. Kış Budaması (Aralık – Mart): Ağaç uykudayken yapılır. Güçlü sürgün gelişimi sağlar ve taç şekli oluşturulur.
2. Yaz Budaması (Haziran – Temmuz): Fazla sürgünler temizlenir, ışık geçirgenliği artırılır ve meyve kalitesi yükseltilir.

Budama Çeşitleri:
1. Şekil Budaması: Genç fidanlarda uygulanır. Ağaca güçlü ve dengeli bir taç kazandırmak amaçlanır. Yaygın taç şekilleri: Merkezi lider, modifiye lider, doruk dallı sistem.
2. Ürün Budaması: Meyveye yatmış ağaçlarda yapılır. Yaşlı ve verimsiz dallar çıkarılır, birbirine sürtünen dallar kesilir, iç kısımlar seyreltilir.
3. Gençleştirme Budaması: Yaşlı ve verimi düşmüş ağaçlarda uygulanarak ağacın yeniden verime teşvik edilmesi amaçlanır.

Budamada Dikkat Edilecek Noktalar: Kesimler düzgün ve temiz olmalıdır. Kalın dallar aşı macunu ile kapatılmalıdır. Dallar gövdeden çok dipten kesilmemelidir. Ağaçta aşırı budamadan kaçınılmalıdır. Budama aletleri dezenfekte edilmelidir

Ağaç çeşidine, toprak ve iklim durumuna göre verim çağındaki olgun bir ağaçta 8-12 ana dal oluşturulur.

➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

6.Gübreleme

Gübreleme
Gübreleme, meyve ağaçlarının vazgeçilmez uygulamalarından biridir. Dikim yapılmadan önce mutlaka toprak analizleri yapılmalı ve bu doğrultuda gübreleme programı hazırlanmalıdır. Gübreleme Hakkında

Fertigation (damla sulama ile gübreleme) sistemi, modern elma bahçelerinde yaygın olarak kullanılmakta ve birçok sorunu ortadan kaldırmaktadır. Damla sulama sisteminde dekara 250 ağaç dikilen ve 5-6 ton/dekar verim alınan bir bahçeye 8-10 kg/dekar azot, 2-3 kg/dekar fosfor ve 14-16 kg/dekar potasyum verilmesi önerilmektedir.

➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

9.Hasat Zamanları ve Şekilleri

Hasat Zamanları
Her elma çeşidi farklı bir zamanda olgunlaşır. Hasat mevsimi genel olarak Ağustos ayından Ekim ayına kadar sürebilir. Erkenci bölgelerde hasat Temmuz ortasından itibaren başlayabilir.

Çeşitlere göre yaklaşık hasat zamanları:

Hasatta Dikkat Edilecekler:
Hasat zamanı tespitinde:
Kırmızı çeşitlerde: Çekirdek evinden itibaren renklenme kontrol edilir
Beyaz çeşitlerde: Homojen dağılım şeklinde beyazlaşma oranı %50 ve üzeri ise hasat başlatılmalıdır
Yazlık çeşitler (Jersey Mac, Summer Red vb.) depolamaya uygun değildir, bu nedenle hasat zamanı iyi ayarlanmalı ve dökümü engellemek için 2-3 defada hasat edilmelidir.

Hasat Şekli:
Elmalar, sap kısmından koparılarak nazikçe toplanmalıdır. Meyvenin zedelenmemesine özen gösterilmeli, hasat sonrası soğuk hava depolarına hızla alınmalıdır. Depolamada kalsiyum eksikliği “acı benek” lekelerine neden olabilir, bu durumda gübreleme programı gözden geçirilmelidir.

➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

10.Hastalık ve Zararlılarla Mücadele

Elma yetiştiriciliğinde hastalık ve zararlılardan dolayı ortalama %30-35, salgın durumunda ise %100 oranında zarar ortaya çıkabilmektedir. Bu nedenle entegre zirai mücadele yöntemleri uygulanmalıdır.

Başlıca hastalıklar: Karaleke, külleme, ateş yanıklığı, monilya
Başlıca zararlılar: Elma içkurdu, kırmızı örümcek, yaprakbitleri, elma gözkurdu
Mücadelede kimyasal ilaçlamaların yanı sıra, kültürel önlemler (budama, bahçe temizliği) ve biyolojik mücadele yöntemleri de uygulanmalıdır.
➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

11.Anaç Seçimi ve Önemi

Modern elma yetiştiriciliğinde verim, ağaç büyüklüğü, bakım kolaylığı ve meyve kalitesi üzerinde en önemli faktörlerden biri kullanılan anaçtır.

Anaç seçimi yapılırken bölgenin iklim koşulları, toprak yapısı, sulama imkânları ve hedeflenen üretim sistemi dikkate alınmalıdır.

Anaç seçimi, bahçenin ekonomik ömrü ve kârlılığı üzerinde doğrudan etkili olduğundan fidan satın almadan önce uzman görüşü alınması tavsiye edilir.

➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

12.Verim ve Üretim Potansiyeli

Elma bahçelerinde verim; çeşit, anaç, bakım şartları, sulama ve gübreleme programına bağlı olarak değişiklik göstermektedir.Tam verime ulaşmış sağlıklı bir elma ağacı çeşide ve yetiştirme koşullarına bağlı olarak yıllık 30-80 kilogram arasında ürün verebilmektedir.

Modern yüksek yoğunluklu bahçelerde doğru bakım uygulamaları sayesinde dekardan alınan verim önemli ölçüde artırılabilmektedir.

Ortalama Verim Değerleri
Geleneksel bahçeler: 2-3 ton/dekar
Yarı bodur bahçeler: 3-5 ton/dekar
Tam bodur modern bahçeler: 5-8 ton/dekar

➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

13.Meyve Seyreltme

Meyve seyreltme, kaliteli ve iri meyve elde etmek amacıyla ağaç üzerindeki fazla meyvelerin uzaklaştırılması işlemidir. Elma ağaçları bazı yıllarda aşırı meyve yükü oluşturabilir. Bu durum meyve iriliğinin küçülmesine ve ertesi yıl verimin düşmesine neden olabilir.

Meyve Seyreltmenin Faydaları:
Meyve iriliğini artırır. Meyve rengini ve kalitesini iyileştirir. Dal kırılmalarını azaltır. Periyodisiteyi (bir yıl çok, bir yıl az ürün verme) azaltır.

Seyreltme genellikle meyveler fındık büyüklüğüne ulaştığında yapılır. Her meyve demetinde en sağlıklı ve güçlü meyve bırakılarak diğerleri uzaklaştırılır.

➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

14.Terbiye Sistemleri

Modern elma yetiştiriciliğinde kullanılan terbiye sistemleri güneşlenme, hava sirkülasyonu ve hasat kolaylığı açısından büyük önem taşır.

Merkezi Lider Sistemi :Türkiye’de en yaygın kullanılan sistemlerden biridir. Ağacın ana gövdesi korunur ve yan dallar dengeli şekilde oluşturulur.
İnce İğ (Spindle) Sistemi:Tam bodur bahçelerde yaygın olarak kullanılır. Erken verim ve yüksek kalite sağlar.
Süper İğ Sistemi :Çok sık dikim yapılan modern ticari bahçelerde tercih edilir. Mekanizasyona uygundur.
V Sistemi:Özellikle yüksek yoğunluklu bahçelerde ışıklanmayı artırmak amacıyla uygulanır.
Seçilecek sistem, kullanılan anaç ve bahçe planlamasına göre belirlenmelidir.

➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

15. Depolama ve Muhafaza

Uzun süre saklanabilen meyvelerden biridir. Depolama koşulları ürün kalitesi ve pazarlama başarısı açısından büyük önem taşır.

Normal Soğuk Hava Depoları:Sıcaklığın 0°C ile 4°C arasında tutulduğu depolardır. Çeşide bağlı olarak birkaç ay muhafaza sağlanabilir.
Kontrollü Atmosfer Depoları:Oksijen ve karbondioksit oranlarının kontrol edildiği gelişmiş depolardır. Özellikle Fuji, Granny Smith ve Golden Delicious gibi çeşitler 8-10 aya kadar muhafaza edilebilmektedir.

Depolama süresince meyve sertliğini korumak için kalsiyum eksikliğinin önlenmesi önemlidir. Hasat sırasında meyvelerin darbe almaması ve hızlı şekilde depoya alınması gerekmektedir.

➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

16.1 Dönüm Elma Bahçesi Kurulum Maliyeti ve Kazanç?

1 dönüm elma bahçesi kurmak isteyen üreticilerin dikkate alması gereken ilk konu başlangıç yatırım maliyetidir. Fidan, toprak hazırlığı, damla sulama sistemi, dikim işçiliği ve diğer altyapı giderleri dahil edildiğinde modern bir elma bahçesinin ilk kurulum maliyeti ortalama 80.000 TL ile 120.000 TL arasında değişebilmektedir. Ancak yatırım yalnızca kurulum maliyetinden ibaret değildir.

Elma ağaçları ilk yıllarda tam verime ulaşamadığı için bahçenin ekonomik verim seviyesine gelene kadar bakım giderleri devam eder. Gübreleme, sulama, budama, ilaçlama ve diğer bakım işlemleri dikkate alındığında ilk 4-5 yıllık süreçte yapılan ek harcamalarla birlikte toplam yatırım tutarı yaklaşık 150.000 TL ile 250.000 TL seviyelerine ulaşabilmektedir. Bu nedenle elma yetiştiriciliği kısa vadeli değil, uzun vadeli bir tarımsal yatırım olarak değerlendirilmelidir.

Tam verim çağına ulaşmış ve iyi yönetilen bir elma bahçesinde dönüm başına yıllık 4 ila 8 ton arasında ürün alınabilmektedir. Üretici satış fiyatına, verime ve yıllık giderlere bağlı olarak 1 dönüm elma bahçesinin yıllık net kazancı yaklaşık 50.000 TL ile 150.000 TL arasında değişebilir. Ancak bu rakamların bölge, iklim koşulları, ürün kalitesi ve pazar fiyatlarına göre farklılık gösterebileceği unutulmamalıdır.

➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

17.Sık Sorulan Sorular?

Elma ağacı kaç yılda meyve verir?

Bodur anaçlar üzerine aşılı fidanlar genellikle 2-3 yıl içerisinde ürün vermeye başlar. Geleneksel anaçlarda bu süre 5-7 yıla kadar uzayabilir.

Elma ağacı ne zaman dikilir?

Kasım-Mart ayları arasındaki dönemde, fidanların dinlenme döneminde dikim yapılması tavsiye edilir.

Elma ağacı kaç metre arayla dikilir?

Dikim aralıkları kullanılan anaca göre değişir. Tam bodur sistemlerde 1-1,5 metre, yarı bodur sistemlerde 3-4 metre, kuvvetli anaçlarda ise 5 metre ve üzeri aralıklar kullanılabilir.

Elma ağacı neden meyve vermez?

Yetersiz tozlanma, yanlış budama, besin eksikliği, geç ilkbahar donları veya ağacın henüz ürün çağına ulaşmamış olması başlıca nedenlerdir.

Elma ağacı kaç yıl yaşar?

Bakım şartlarına bağlı olarak elma ağaçları 30 ila 80 yıl arasında yaşayabilmektedir.

Elma yetiştiriciliği kârlı mıdır?

Doğru çeşit seçimi, uygun pazar planlaması ve modern yetiştiricilik teknikleri uygulandığında elma yetiştiriciliği yüksek gelir potansiyeline sahip meyvecilik faaliyetlerinden biridir.

Türkiye, sahip olduğu iklim ve toprak çeşitliliği sayesinde dünyanın en önemli elma üreticilerinden biridir.

Başta Isparta, Karaman ve Niğde olmak üzere birçok ilde yapılan elma yetiştiriciliğinde, doğru çeşit seçimi, uygun toprak ve iklim koşulları, düzenli bakım, budama ve gübreleme ile yüksek verim ve kaliteli ürün elde etmek mümkündür.

Modern yetiştiricilik tekniklerinin (damla sulama, fertigation, terbiye sistemleri) uygulanması, hem verimi artırmakta hem de sürdürülebilir tarıma katkı sağlamaktadır.

➡️İçindekiler Listesine Geri Dön

KAYNAKÇA

1.T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı
2.Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM)
3.Meyvecilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü
4.TÜİK Bitkisel Üretim İstatistikleri
5.Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi Ziraat Fakültesi
6.Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü
7.Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü
8.Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi
9.FAO – Food and Agriculture Organization
10.International Society for Horticultural Science (ISHS) ➡️İçindekiler Listesine Geri Dön